LEZING BIJGELOOF - MALOCCHIO, HET BOZE OOG - PART V

Een belangrijke aspect van het dagelijks leven in de cultuur van Zuid Italië is het idee van de mogelijkheid tot "fascineren"  en "gefascineerd worden", oftewel het beoefenen en het slachtoffer zijn van het "malocchio", het"boze oog", een kwaadaardige manipulatie door jaloezie en afgunst, maar ook door andere kwade redenen: pogingen om een minnaar af te pakken, of geluk en voorspoed van een andere laten bederven, of een rivaal uit te schakelen in verband met allerlei kwesties.

Het concept van het boze oog is een oeroud idee van de mens, iets wat bij alle aspecten van het leven terug te vinden is, en kan volgens dit gedachtegoed ook zonder bewuste kwade intentie veel schade aanrichten: de kracht van de menselijke blik is sinds de oertijd van de mens en in alle culturen gevreesd, en het is een thematiek die terug te vinden is in vele mythologieën: denk bijvoorbeeld aan de Gorgonen, of Medusa, of de Sphynx. 

Het gaat om de intensiteit van het jaloerse gevoel en niet per se om de intentie om kwaad aan te richten, hoewel met een bewuste afgunst voor andermans geluk, zou dit natuurlijk veel meer schade kunnen veroorzaken. Ogen van jaloerse mensen die kijken naar iets of iemand, stralen hoe dan ook energie uit, die volgens de logica van het volksgeloof afgeweerd moet worden. Er zijn, volgens de zelfde logica, ook methodes om het boze oog nog effectiever op iets of iemand te richten, met name door middel van allerlei creatieve vormen van volksmagie, maar er zijn ook evenveel methodes om het af te weren.
Vrouwen, in een maatschappij die vooral door patriarchale regels werd gecontroleerd, vertrouwden veel gemakkelijker de strategie van liefdesfilters, magische praktijken en waarzeggerij, gezien hun status van traditioneel passief element in de liefdesaffaire. 

Menstrueel bloed, urine, vrouwelijke afscheiding,  sperma, haar, nagels, stukjes stof van de kleding of hele kledingstukken, planten of kruiden, onderdelen van levende of dode dieren etc., werden toegediend bijvoorbeeld in een drankje of met andere technieken in direct of indirect contact met het  slachtoffer gebracht. Al deze substanties en voorwerpen zouden de kracht hebben om de gewenste mens aan zichzelf te binden of te beïnvloeden. 
Het is lastig om tegenwoordig te meten hoeveel mensen dit soort rituelen nog gebruiken, omdat men hierover gereserveerd is en zich ervoor schaamt, misschien vandaag nog meer dan in het verleden, maar iedereen in Zuid Italië weet dat er wel talloze "fattucchiere" (dorpsheksen, buurtheksen) zeker actief zijn, die ook een goede boterham kunnen verdienen met "fatture" (spreuken), amuletten, divinaties etc. voor hun klanten maken, of met het  verwijderen van het "malocchio". Enkele van deze mensen denken vaak heel zakelijk,  en werken voor beide partijen zonder dat deze hun dubbele spel in de gaten krijgen, iets dat ik niet kan ontkennen heel amusant te vinden.

Deze praktijken en overtuigingen hebben een bijzonder vruchtbare bodem in de relatiesfeer: liefdespreuken worden bijna altijd gebruikt om de geliefde persoon aan te trekken, aan zich te binden,  maar in hopeloze gevallen ook te vervloeken en om te voorkomen dat hij/zij zich aan een andere bindt, ook zou dit bij de geliefde en bij de rivaal ziektes of zelfs de dood veroorzaken.
Een bewust boze oog werd soms op eigen houtje verricht, maar vaker met de hulp van een "fattucchiera", in bijna alle gevallen een vrouw. 
Er waren geregeld ook mannen die met volksmagie werkten. Iedereen wist wie deze mensen waren en wat zij deden, maar er werd nauwelijks over gesproken. 

Over het algemeen wordt er in Zuid Italië zo min mogelijk, en zeker niet openlijk gesproken over zaken en mensen die niet duidelijk of eerlijk zijn maar waarvan in bepaalde opportunistische gevallen geprofiteerd kan worden, zoals, om een logisch voorbeeld te noemen, de maffia. 
Door deze gedachtegang, worden mensen die met magie, illegaliteit en dergelijke bezig zijn, vrijwel nooit verraden of gekoppeld aan vervelende gebeurtenissen: verklikkers worden in Zuid Italië hoe dan ook niet zo veel gerespecteerd, integendeel! Als iemand te snel naar de juf, de baas of naar de autoriteiten loopt om illegaliteit of oneerlijk gedrag te melden, kan je bijna zeker verwachten dat deze persoon door de hele gemeenschap verafschuwd wordt, of buiten gesloten, geridiculiseerd en gepest, soms ook op een vrij ernstige manier: de gezegde "Chi si fa i cazzi suoi, campa cent'anni" (wie zich met zijn eigen piemel bemoeit, leeft honderd jaar lang) is een standvastige Zuid-Italiaanse feit.
Mannen waren over het algemeen minder snel geneigd om volksmagie te gebruiken om vrouwen voor zich te winnen, want verlovingen en huwelijken werden geregeld door de aanvrager en de familie van de vrouw, zonder dat zij te veel of zelfs geen invloed kon hebben over de keuze van haar partner. 

De belangrijke antropoloog Alfonso M. Di Nola, in zijn boek “Lo Specchio e l’Olio” (De Spiegel en de Olie), vertelt in details over veel van deze praktijken. 

Bijvoorbeeld, in Sicilië werden de verpulverde botten van een dode in een gebakje verwerkt die door de geliefde gegeten moest worden. Een vrouw die verlaten werd door haar man of minnaar moest zorgen, om hem weer te veroveren, dat hij met kerst of met het feest van Sint Johannes een gerecht moest eten waarin zij druppels van haar menstruele bloed had verwerkt. Ook in Sicilië, een man die moeite had een meisje te veroveren, kon een dode muis laten opdrogen, en dan met de botjes van de muis een hengstige merrie op haar heup prikken, en met de zelfde botjes het meisje in kwestie stiekem zien te prikken.

Voor dit soort rituelen bestaan ​​echter geen vooraf vastgestelde  of exacte formules (hoewel de orale traditie lokaal schijnt toch, volgens antropologen en geleerden, een herhaaldelijke geheim schema te volgen), omdat in de laatste decennia, gezien de culturele evolutie en modernisering van het land, de praktijk langzaam aan het verdwijnen is.  Vroeger werden formules in het geheim doorgegeven en de mensen (vooral vrouwen) die deze kennis hadden, zwegen over het onderwerp. Dit had, onder andere, twee belangrijke redenen: een machtspositie behouden in de directe omgeving, en de angst om door de kerk of justitie vervolgd te worden. Velen wisten wie de fattucchiere waren: er waren altijd gemengde gevoelens van respect en vrees, vooral in noodsituaties, en van negatieve oordeel, als men verdenkingen had bij tegenslagen of ongelukken. 

Abortus, in Italië streng verboden door het katholieke geloof en ook door de wet tot 1978, was ook alleen mogelijk met de hulp van de "mammane",  vrouwen die als illegale verloskundigen werkten, en vaak ook van andere illegale praktijken zoals prostitutie, magie en divinatie of een combinatie van deze leefden.

Jaloezie van anderen kon vooral meisjes en mooie vrouwen veel kwaad doen. Het uitgevallen haar van de meisjes die zich kamden, moest onmiddellijk worden verbrand, omdat men vreesde dat iemand die het kon vinden, kon het gebruiken om een “​​fattura” (boze oog ritueel) te maken. Alleen de angst om mee te kunnen maken met deze slechte invloeden van buitenaf, was een zware conditionering in het leven van vele individuen en gezinnen. Voorspoed, schoonheid, gezondheid waren vaak heel kwetsbaar en tijdelijk, en moesten met alle mogelijke middelen beschermd worden door het afweren van het boze oog en zwarte magie van jaloerse dorpelingen.

Hoe herken je een persoon die getroffen is door het boze oog? De persoon die wordt beïnvloed door de vloek wordt geïdentificeerd door een reeks min of meer onverklaarbare en ongewone gebeurtenissen: plotselinge ziekte,  flauwvallen, hoofdpijn, hoge koorts niet gerechtvaardigd door pathologische oorzaken, slecht humeur, neerslachtigheid etc. Deze symptomen worden vaak vergezeld van verdere negatieve tegenslagen, zoals het plotseling opgeven van genegenheden, ongerechtvaardigd verlies of schade van goederen of werkgelegenheden, voorwerpen die uit zichzelf vallen of stuk gaan, planten die opdrogen, familie, kinderen of dieren in de directe omgeving van de persoon die ongelukken krijgen, ziek worden of doodgaan. 

Fattucchiera verdrijft de malocchio met haar formules

Er zijn en worden hedendaags steeds hele oude, eenvoudige technieken gebruikt om zeker te zijn dat iemand slachtoffer kan zijn van een boze oog. Het meest eenvoudige en bekende ritueel, meestal door een ervaren oudere vrouw uitgevoerd, is vrijwel in heel Zuid Italië, Sicilie en Sardinië min of meer het zelfde. De slachtoffer die op zich een boze oog denkt te hebben, gaat naar de "fattucchiera" en vraagt haar een onderzoek te doen om vast te stellen of het werkelijk om zoiets gaat. 

Deze gebruikt een bord gevuld met water, en een lepel met olijfolie waarin zij haar eigen vinger of de vinger van de klant doet, en dan laat ze met deze vinger enkele druppels olie in het bord met water vallen. De manier waarmee de olie zich op het water verspreidt, duidt aan of het een geval van "malocchio" is, of niet. Daarna worden de "scongiuri" (formules) door haar uitgesproken, waarmee heiligen door haar worden gevraagd om hulp te verlenen, en zij verbant boze krachten  met gebaren die het patroon van een kruis hebben, drievoudig op het voorhoofd van de klant. Vervolgens wordt het water met olie op de weg gegooid, voor de deur, en als iemand de pech heeft om door die plas water en olie te lopen, kan die gene het boze oog met zich meenemen. 
Dit ritueel wordt drie keer herhaald, mag niet onderbroken worden en in gevallen van hardnekkige boze oog (de sterkte wordt aan de hand van de manier waarmee de olievlekken zich gedragen vastgesteld) zijn er andere extra maatregelen die genomen moeten worden, bijvoorbeeld de olievlekken met een schaar "knippen" en een dag later het ritueel herhalen.

 

Ritueel met water en olijfolie tegen een "malocchio"

In 1983 werd er een onderzoek over magische volkstradities gedaan door de Universiteit van Urbino, waarbij mensen waren geïnterviewd die beweerden een soort bezwering te hebben ondergaan in de eerste persoon of in hun familie, en vrouwen die in hun streek werden erkend als ' infascinatrici ' en/of genezeressen, die de macht en het vermogen hadden geërfd om "lu 'nfascinu" te verwijderen, problemen op te lossen en divineren. 
Het waren in bijna alle gevallen vrouwen, die de praktijk hadden geleerd op een geheime wijze door familieleden. Deze leer werd vaak doorgegeven van generatie op generatie aan "erfgenamen"  maar of er sprake van een vorm van initiatie was, is niet duidelijk. Het gekozen meisje werd opgeleid en moest formules leren, amuletten kunnen maken en kunnen divineren, het boze oog verdrijven of opleggen en nog veel meer. De oudere "fattucchiera", vanaf het moment dat zij haar kennis ging overdragen, begon volgens het volksgeloof haar "machten" geleidelijk te verliezen en kon op een gegeven moment geen rituelen meer doen. Dit werd zo lang mogelijk uitgesteld, ook om zeker te zijn dat zij genoeg ervaring en wijsheid had om de materie goed door te geven.
Een interessant werk, zeer gedetailleerd over dit onderwerp, is de essay “Parentele femminili” (Vrouwelijke familiebanden) door de etno-antropologe Antonietta Di Vito, gepubliceerd in 1999. Dit boek is een kostbaar document omdat de mensen die geinterviewd werden, meestal heel erg gereserveerd en schuw waren. Zij schrijft: “Geen enkele van de getuigen vertelt over een vastgesteld opleidingsmateriaal. Toch blijkt dat er erfgoed over de materie binnen de familie door wordt gegeven, met sprongen tussen moeder- en vaderlijn en bijna in alle gevallen door de vrouwen gegeven aan de meisjes, vooral de eerstgeborenen”. Deze lineage gaat niet vaak van moeder tot dochter, maar van tantes van eerste of tweede graad naar de volgende generatie. Bijvoorbeeld, de kennis die ene Rachele kreeg, kwam door de zus van haar oma. Dit sluit niet uit dat ook moeders de technieken aan hun dochters doorgaven.

Hieronder de link van een korte you-tube video waarin een vrouw laat zien hoe men het boze oog constateert bij een bord met water, waarin olijfolie wordt gedruppeld. Aan de manier hoe de olie zich in het water verspreidt, kan zij vertellen of het een geval van malocchio gaande is, en vervolgens met “scongiuri” (formules) de slachtoffer proberen te bevrijden van de vloek.  

https://www.youtube.com/watch?v=Vvgypm1xftw

In het ergste geval werden de technieken om een malocchio op iemand te richten,  ook gebruikt om ernstige ziektes of de dood te veroorzaken. Giuseppe Pitrè, een grote folklorist van de 19de eeuw, vertelt hoe Siciliaanse boerinnen die een man niet aan zich konden binden hem vervloekten. 

Er werden bijvoorbeeld een kip of een ander klein dier en een stuk kleding van de man naar de heks gebracht, die het beestje afslachtte en deze in de kleding wikkelde en onder een vijgenboom begroef. Binnen de volgende zes maanden zou de man ziek worden en uiteindelijk sterven. 
Volgens Pitrè werden veren of haren van een dier, maar ook menselijk haar vaak  in gerechten die door slachtoffers werden gegeten ook veel gebruikt. Als de slachtoffer op tijd een vervloeking constateerde en door een fattucchiera werd geholpen, moest dan proberen het verdachte voedsel te overgeven en de gevonden haren of veren naar de kerk brengen, en daar als offer achterlaten.

Men kon van geluk spreken als veren of haren nog heel gevonden konden worden in de ontlasting. Een malocchio ontdekken maakte deze in ieder geval minder gevaarlijk, maar moest wel door een “deskundige” ontbonden worden, of anders moest de slachtoffer zelf heiligen benaderen. 
De heilige, in het bijzonder een die streekgebonden was, kreeg in feite dezelfde functie van de dorpsheks, en dezelfde heilige werd door ook de heks verzocht om haar te steunen, in de poging om het slachtoffer te bevrijden van het boze oog.
In Messina werden spijkers of naalden in een sinaasappel of citroen geprikt, en men moest formules tegen de slachtoffer op dat moment reciteren; de vrucht werd vervolgens in een put gegooid en het slachtoffer zou dood gaan nadat de vrucht weggerot was. In Palermo was er een variant op dit soort spreuken: een ei werd gewikkeld in een rode lint en dan doorgeprikt met naalden. Dit  moest op het dak van het huis van het slachtoffer terecht komen en daar ongezien blijven. Als het ei helemaal verrot was, zou het slachtoffer doodgaan.