LEZING BIJGELOOF - PART VIII - NAPELS, DE STAD VAN HET BIJGELOOF: AMULETTEN EN GELUKSGEBAREN

Napels, gefundeerd in de 8ste eeuw v.C. als Partenopes (de naam van een Griekse zeemeermin), en later Neapolis (nieuwe stad) genoemd, kan zeker de Italiaanse hoofdstad van het bijgeloof genoemd worden. Door de eeuwen heen leeft Napels een tumultueuze en rijke geschiedenis. De duistere en magische kant van Napels van vandaag komt uitgebreid aan de orde tijdens speciale rondleidingen door de stad. Bij toeristenbureaus is het mogelijk om een deskundige gids te huren voor een ‘esoterische’ rondleiding door de stad: volksmagie, bijgeloof, spookverhalen van paleizen en kastelen van de stad en de legendes over heksen en magische wezens zijn een belangrijke onderdeel van de cultuur van Napels.

In Napels "Ma teniss' l'uocchie 'n cuoll?", oftewel "Zou het niet zijn dat jij een boze oog op je nek hebt?" is de vraag die ooit in Napels gesteld wordt bij wie steeds tegenslagen meemaakt. Om jezelf te beschermen, heb je bijna bij elke handeling een reden om op te letten.

Enkele voorbeelden:

* Leg nooit een brood ondersteboven op tafel
* Niet afkloppen op hout, maar op oud ijzer
* Veeg nooit met de bezem over je schoenen 
* Geen voeten op tafel 
* Nooit wijn inschenken met de linkerhand 
* Geef nooit een spiegel, een mes of zakdoeken cadeau 
* Geen bloemen of een hoed op bed 
* Maak nooit een kruis met je bestek
* Eet geen appel met kerst 
* Linzen eten en een beetje spumante achter je oor smeren op 31 december brengen voorspoed
* De wens In bocca al lupo (in de bek van de wolf) brengt succes.
* Nooit zout of olijfolie verspillen 
* Nooit een bed met zijn drieën opmaken, want dan zou de jongste sterven

En nog veel, veel meer. Legendes, verhalen, kleine dagelijkse rituelen en andere rituelen die bij speciale gelegenheden of festiviteiten worden uitgevoerd, zijn bij bijna elke Napolitaanse burger bekend. Niet iedereen is even bijgelovig, en gelukkig is de humor van de Napolitaan ook een element die veel balans brengt in een vaak dramatisch dagelijks bestaan.

In Via San Gregorio Armeno, een van de gezelligste en typische straten van de stad, worden elke dag honderden amuletten verkocht om de “malocchio” te verjagen: de meeste populaire zijn het  rode  “curniciello” (hoorntje), of het gebochelde mannetje (een popje van ivoor met een rode hoorntje in plaats van benen), maar ook de hoefijzer, pikante pepertjes en knoflook strengen. De beste en belangrijkste is dan het hoorntje, nog beter als het van koraal en met de hand is gemaakt, en door iemand anders als cadeau wordt ontvangen: het hoorntje moet krom, hard en puntig zijn. Een zelf gekochte of zelf gemaakte hoorntje is volgens de traditie nutteloos.

Handgemaakte "curnicielli"

In de zelfde straat vindt men, het hele jaar door, ook de kunstenaars die de prachtige, handgemaakte decoratie voor de traditionele Napolitaanse "presepio" (kerstdorp) maken en verkopen. De kunst van de Napolitaanse presepio is uniek, en de taferelen reproduceren de geboorte van Jezus in een imaginaire dorp van de 18de eeuw. Tussen de beeldjes zijn er vaste plekken en personages met een eigen rol en symbolisme, verbonden aan de Napolitaanse volksgeloof rondom de kerst. In deze straat van Napels werden al in de Oudheid beeldjes van terracotta gemaakt en verkocht die als ex-voto (offerte) gebracht werden naar de tempel van de godin Ceres daar vlakbij. Deze kunst wordt al eeuwen in leven gehouden door families die van generatie tot generatie hun winkels altijd in deze straat hadden. De traditie van de Italiaanse presepio is in ieder geval heel oud, en bereikte in de 18de eeuw in Napels een glorie die tot heden onveranderd is, ook in de stijl van die tijd die bewaard wordt.

Napolitaanse presepio, met de Drie Koningen

Weer terug naar de hoorn van koraal: deze is geen modern commercieel verzinsel, maar een lange, oude traditie die in de Oudheid wortelt: al sinds de Oudheid wordt koraal gebruikt om sieraden en andere kostbare voorwerpen te maken.  Deze kostbare materiaal werd verhandeld door de Egyptenaren, de Feniciërs, de Grieken en alle andere volken rondom het Middenlandse Zee.

De relatieve zeldzaamheid van koraal maakte het erg waardevol en gewild, belangrijke kwaliteiten voor een amulet. Als we de mythologie erbij halen, vertelt Ovidius in zijn werk “Metamorphose” –  Boek IV, 739-752, dat het koraal is afkomstig van het bloed van Medusa: “Perseus spoelt in de zee zijn overwinnaars handen schoon en maakt, om het Medusahoofd vol slangen te behoeden voor ‘t grove zand, een zachte bladerlaag op ‘t strand, legt daar eerst zeewiertakjes op, en dan het hoofd van Phorcy’s dochter. Het verse wier, nog steeds vol eigen zuigkracht en vitaal, drinkt van Medusa’s kracht; door het contact ermee versteent het en krijgt in blad en stelen een merkwaardige nieuwe hardheid. Zeenimfen willen dit verrassende verschijnsel testen op ander zeewier: tot hun vreugd doet zich hetzelfde voor en steeds weer strooien zij dit zeewierzaad over de golven, en nog steeds heeft koraal dezelfde eigenschap: het krijgt een harde vorm, als het aan lucht is blootgesteld en wat onder water plant is, wordt daarboven harde steen.”

Door de kracht van Medusa transformeerden de zeewier tot bloedrood koraal. 
Vanuit deze mythologische oorsprong, wordt het koraal eeuwenlang gezien als een symbool van leven en wedergeboorte: het dragen van koraal of voorwerpen van koraal in huis hebben weert kwade krachten af. 
De Romeinen beschouwden koraal als een materiaal  met helende en bezwerende krachten, in het bijzonder met betrekking tot de bescherming van kinderen. Veel kinderen droegen een hanger van koraal of kregen vermalen koraal toegediend als behandeling tegen aanvallen, nachtmerries en pijn van doorkomende tandjes.
In de Middeleeuwen kreeg koraal ook religieus belang en werd het een talisman tegen het Boze Oog. Tijdens de Renaissance bleef het deze functie behouden en werd het gebruikt in de productie van heilige voorwerpen. In de Barok ontwikkelde zich in Zuid-Italië vervolgens een bloeiende handel in devotionele en mythologische objecten van koraal. In veel veertiende en vijftiende eeuwse schilderijen siert het bloedkoraal de nek van het kindeke Jezus. Volgens de christelijke traditie symboliseert het koraal het bloed van Christus, vergoten aan het kruis voor de redding van de gehele mensheid. Het koraal om de nek van een pasgeboren kind hangen staat gelijk aan het beschermen van het kind tegen het verraad door het Kwaad.

Madonna di Senigallia, Piero della Francesca, 1474

Door de eeuwen heen werden ook allerlei soorten hoorntjes gemaakt. in been, maar ook in goud, zilver en bloedkoraal. Toen na de ontdekking van Amerika de eerste chilipepers werden geïmporteerd waren deze niet enkel populair in de keuken, maar deden ze men ook direct denken aan de bloedkoralen gelukshangers. Waar de oude amuletten de grillige vorm van een koraaltakje behielden, kreeg het amulet steeds meer de vorm van een Spaanse peper. Ook de pepers zelf kregen hierdoor dezelfde waarde als koraal in de zin van beschermende amulet in heel Zuid Italië. Wanneer je gedroogde chilipepers onder het hoofdkussen legt, zou dit bescherming bieden tegen ontrouw van een geliefde. De kracht wordt sterker wanneer je een aantal pepers samenbindt met een rood lint. In bijna elke keuken in Zuid Italië hangt zo een gezellig bosje pepers te drogen, en zij worden natuurlijk ook veel in traditionele gerechten gebruikt.
Aan de andere hand, de hoorn werd sinds de prehistorie als amulet gebruikt wereldwijd, als symbool van kracht en fertiliteit, ook vanwege zijn fallische vorm. In de Oudheid was heel populair om amuletten in de vorm van een fallus te dragen en huizen te beschermen met afbeeldingen van een fallus tegen het boze oog en jaloezie.